Оқушылардың зерттеушілік құзыреттілігін дамыту

Бүгінгі оқушыдан алған білімін өмірде қолдану, ақпаратты саралау және мәселені өздігінен шешу талап етіледі. Сондықтан бастауыш сыныптан бастап баланың зерттеушілік құзыреттілігін қалыптастыру – заманауи білім сапасын арттырудың басты талабы.

Еліміздің білім беруді дамытудың тұжырымдамалық құжаттарында оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру, талдау, жинақтау, салыстыру және жүйелі қорытынды жасау дағдыларын дамыту мәселесіне ерекше назар аударылған. Осынау жауапты міндеттерді жүзеге асырудың ең тиімді де нәтижелі жолы – мектеп қабырғасында зерттеушілік іс-әрекетті дұрыс ұйымдастыру.
Зерттеушілік құзыреттілік дегеніміз – оқушының белгілі бір мәселені анықтап, оған ғылыми болжам жасап, ақпарат жинақтап, тәжірибе жүргізе алуы және оның нәтижесін талдап, дербес қорытынды шығара алу қабілеті. Мұндай қасиет баланың тек оқу үлгерімін жақсартып қоймай, өмірлік берік ұстанымының қалыптасуына, өздігінен шешім қабылдауына әрі шығармашылық әлеуетінің жан-жақты дамуына зор ықпал етеді.
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың табиғатына тән басты қасиеттердің бірі – қоршаған ортаға деген шексіз қызығушылығы. «Неге?», «Қалай?», «Не себепті?» деген маңызды сұрақтар қоюдан жалықпайды. Осы табиғи құштарлықты дер кезінде қолдап, дұрыс арнаға бағыттай білу тікелей мұғалімнің кәсіби шеберлігіне байланысты. Егер бала өзін мазалаған сұрақтың жауабын дайын күйінде алмай, оны өзі іздеп табу мүмкіндігін алса, оның танымдық белсенділігі артып, зерттеушілік қабілеті де беки түседі.
Әрине, бұл жағдайда мұғалімнің де рөлі түбегейлі өзгеріп, ол дәстүрлі сабақтағыдай негізгі ақпарат көзі емес, білім алушының танымдық әрекетін ұйымдастырушы, ой қозғаушы, болжам жасатушы, бағыттаушы және мұқият тыңдаушы тұлғаға айналады. Біздің тәжірибемізде бұл іс-әрекетті ұйымдастыру барысында Конфуцийдің: «Маған айтшы – мен ұмытып қаламын, маған көрсетші – есімде қалады, өзіме істетші – сонда түсінемін» қағидасын басшылыққа аламыз.
Осы мақсатта №24 мектеп-гимназияда бірнеше жылдан бері «Жас зерттеуші мектебі» арнайы факультативтік курсы жүйелі жүргізілуде. Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігіне сәйкес әзірленген әдістемелік кешен негізінде 2, 3 және 4-сыныптарға арналған бағдарламалар толықтай қолданысқа енгізілген. Бұл факультатив оқушыларды ғылыми-зерттеу жұмысының қарапайым элементтерімен таныстыру, бақылау жасауға, тәжірибе жүргізуге, ойын дәлелдеуге және дұрыс қорытынды шығаруға баулуды көздейді.
Аталған оқытудың ең тиімді үлгісі ретінде жақында 4-сыныпта өткізілген «Жанартау қалай атқылайды?» тақырыбындағы ашық сабақты атап өтуге болады. Іс-шараның алғашқы кезеңінде оқушылар жанартау туралы қысқаша ғылыми ақпаратпен танысып, «кратер», «магма», «лава» сөздерінің мағынасын өз сөздерімен түсіндірді. Артынша «Жанартау адам өміріне қандай қауіп төндіреді?» сұрағына жауап іздеп, ойын пиктограмма арқылы бейнелеп, болжамдарын ұсынды. Оқылған мәтін негізінде жанартаудың суретін салып, оны нақты ғылыми ақпаратпен салыстыру арқылы білімдерін бекітті.
Сабақтың қызықты кезеңі тәжірибе жұмысы болды. Балалар ас содасы, сірке суы, гуашь және тұзды қамырдың көмегімен жанартаудың атқылауын модельдеп, өзгерістерді арнайы кестеге жазып отырды. Тәжірибе нәтижесінде химиялық реакциядан газ бөлініп, сұйықтықты жоғары итеретінін байқаған оқушылар жанартау процесі туралы нақты қорытынды шығарды. Мұндай тәжірибе оқушыларға мәселені анықтау, сұрақ қою, болжам ұсыну, тәжірибе жүргізу, бақылау жасау, нәтижені талдау және қорытынды шығарудан тұратын зерттеу жүргізу алгоритмін толық меңгеруге көмектеседі.
Зерттеушілік тапсырмаларды қолданудың нәтижесінде оқушылардың оқу мотивациясы артып, логикалық ойлауы, шығармашылық қабілеті мен ақпаратпен жұмыс істеу мәдениеті қалыптасады. Сонымен қоса зерттеу жұмыстарына қатысқан оқушылардың ғылыми жобаларға қызығушылығы артып, мектепішілік, қалалық және республикалық байқауларға қатысуға деген ұмтылыстары байқалады. Питер Клайнның: «Балаға өз бетімен зерттеуге мүмкіндік туғызған сайын, одан әрі жақсы оқи түседі», – дегені зерттеушілік оқытудың мәнін дәл ашады. Сондықтан әрбір мұғалім оқушылардың табиғи қызығушылығын қолдап, оларды зерттеуге жетелейтін сапалы білім беру ортасын қалыптастыруы қажет, сонда ғана біз ғылым мен білімнің дамуына үлес қоса алатын, ізденімпаз, шығармашыл әрі бәсекеге қабілетті тұлға тәрбиелей аламыз.

Шолпан АХМЕТОВА,
Жанар ЕРТЫШПАЕВА,
Маржангуль ЖАКСЫМБЕТОВА,
№24 мектеп-гимназияның
бастауыш сынып мұғалімдері,
Қостанай қаласы